Pencak Silat Perisai Diri Senam

Wayang

Door: J.E.van der Geugten

  • Pagina 1
  • Pagina 2
  • Pagina 3
  • Pagina 4
  • Pagina 5
  • Pagina 6
  • Alles

Wij kennen de wayang(pop) al heel lang rond het jaartal 1500 jr voor Chr. In vroegere tijden , het Indonesische volk was toen nog animisme geloofde in de ziel van hun voorouders (nenek moyang), ze aanbeden hun voorouders die weer zijn uitgebeeld in de vorm van een beeld (reca / arca = Javaans voor beeld), deze beelden zijn meestal van steen of hout en soms wel afgebeeld als een tekening, geëerd en met bepaalde offers en wierook om de voorouders gerust te stellen. Nenek Moyang (voorouders) wordt ook hyang of dayang genoemd. Ze zeggen wel dat je een hyang of dayang niet kunt zien maar wel hun aanwezigheid kan aanvoelen– er is dan sprake van een dayang – zijn/haar aanwezigheid is de aanwezigheid die je niet ziet maar voelt – barang halus.

Om over de wayang te schrijven is wel een interessant onderwerp. Door de eeuwen heen zijn er heel wat wayang soorten, van klein tot groot.

Om te beginnen, wat is eigenlijk een wayangpop, wayang (Javaans) en het betekent heel gewoon schaduw of schim. De Javanen zeggen wel ayangan. Als een wayangpop voor of achter een lichtbron vasthoudt dan krijg je dan een schaduw / schim van diezelfde wayangpop. Naar aanleiding eigenlijk van die schaduw wordt die schaduw bewogen (door de wayangpop te bewegen) dan krijg je een bewegende schaduw / schim / wayang / ayangan. In het Indonesisch: bayangan = schaduw. Zo ontstaat dan de poppenspel van schaduw(en).

Heel vroeger werd een wayangpop gemaakt met veel regels, gebeden, offers en soms toestemming van een dayang. Als basis van een wayangpop van Java (Indonesië) is gedroogde runderenleer (kulit) gebruikt. Het wordt gesneden en uitgebeiteld met hele fijne gereedschappen tot een bepaald figuur. Als deze wayangpop klaar is voor gebruikt dan heet deze wayangpop een wayang kulit - wayangpop gemaakt van runderenleer. Er zijn heel wat soorten wayangpoppen o.a. zijn de wayang golek en de wayang wong. De wayang golek is een wayangpop gemaakt van hout en de wayang wong zijn geen poppen maar wordt door gewone mensen gespeeld dus een soort toneel. Bijna alle wayang opvoeringen zijn gebaseerd op de India heldendichten, de verhalen zoals die in de Ramayana en Mahabharata voorkomen. De wayang kulit is zelfs vermeld op de Lijst van Meesterwerken van het Orale en Immateriële Erfgoed van Mensheid door UNESCO in 7 November 2003.

Het wayang schaduwspel is al zo oud 840 en het woord wayang zelf werd voor het eerst genoemd in het jaar 1028. Ondanks dat er veel verschillende soorten zijn is de populairste de mooieste gevormde wayangpoppen van runderleer uit Midden Java en Oost Java (Indonesië) Sunan Kali Jaga en Raden Patah zijn de voorlopers om de wayangpop bekendheid te geven over heel Java en heeft ze in drie belangrijke delen onderverdeeld. Als eerste in Oost Java de Wayang Kulit, tweede in Midden Java de Wayang Wong en bij de derde in West Java de Wayang Golek. De drie delen zijn met elkaar onafscheidelijk nauw verbonden: 'Met inhoud de Wayang Wong, met huid de Wayang Kulit dan moet het wel zoeken bij de Wayang Golek'.

Om de wayangpoppen te laten bewegen om zijn eigenschappen en karakter te laten zien moet er wel een poppenspeler zijn dat is een dalang zo wordt die dan genoemd. Om een dalang te worden moet je wel degelijk een dalang opleiding volgen. Hoe lang duurt zo’n opleiding dat hangt erg af van je vooropleiding. De meeste personen die een dalang opleiding volgen beginnen al van jongs af aan. Soms zijn ze ermee geboren. Een dalang hoeft niet altijd een man te zijn dit kan ook een vrouw zijn. De meeste dalang(s) zijn afgestudeerd uit Jogya of Surakarta.

Wanneer wordt er een traditionele wayang kulit opvoering vertoond? De vertoning van een traditionele wayang kulit avond wordt opgevoerd als er een feest wordt gevierd, dit kan zijn een herstel van een langdurige ziekte, een besnijdenis of een huwelijksplechtigheid. De wayang kulit vertoning kan ook als nachtwake voor komen met de bijbehorende selamatan, een rituele feest en de wayang kulit vertoning moet altijd aangepast worden. Zellfs op het eiland Bali worden nog steeds tot heden ten dage wayang kulit vertoningen opgevoerd bij crematies.

Hierbij een paar verschillende soorten wayangpoppen:

  1. Wayang Kulit: gemaakt van bison / runderenleer
  2. Wayang Golek: gemaakt van gewoon hout (drie dimensionale uiterlijk)
  3. Wayang Wong: door mensen gespeeld
  4. Wayang Topeng: door mensen gespeel en dragen een houten masker (topeng/kedok)
  5. Wayang Klitik (krucil): dat platte houten poppen

Onder de wayangpoppen worden ze weer in categorieën onderverdeeld:

  1. Wayang Purwa
  2. Wayang Kancil
  3. Wayang Revolusi
  4. Wayang Wahyu

Wayang Purwa
Het woord purwa betekent 'eerste' en dit is een kenmerk om te gaan onderscheiden met andere soorten wayang kulit poppen. Wayang Purwa – purwa / awal – is een soort wayang kulit die heel oud is, al in de 11e eeuw de tijd van koninkrijk Erlangga. Het kenmerk van de Wayang Purwa die is gemaakt van waterbuffelleer, gesneden met speciaal veel aandacht, gekleurd met de kleuren pulasan die door de dalang (poppenspeler) is beslist (pulasan= kleuren) en met een handvat van gesneden hoorn van een albino waterbuffel en verwerkt (cempurit) met een klem (gapit).

Wayang Kancil
Thema van het verhaal van de Wayang Kancil (dwerghert) zijn de streken / avonturen van het dwerghert die werden zo afgebeeld dat de voorstelling geschikt is voor jong en oud in het bijzonder de kinderen.

Wayang Revolusi
Het repatoire van de verhalen zijn gebaseerd op de gebeurtenissen tijdens de Indonesische Revolutie 1945-1949 de onafhankelijkheidsoorlog van Indonesië.

Wayang Wahyu
Deze vorm van vertoning heeft niks te maken met de verhalen die voorkomen in de Ramayana of Mabharata maar heeft wel invloed van de Katholieke Bijbel en het is een creatieve vorm in het jaar 1964 door een Rooms Katholieke broeder Timotius van Klaten (Midden Java). Het was een manier eigenlijk om de plaatselijke bevolking te benaderen om het preken en overbrengen van de katholieke geloof makkelijk te maken.

De Dalang
Even terug naar de dalang die de wayangpoppen hanteert en in beweging brengt tegelijkertijd voert hij de gesprekken tussen twee of meerdere wayangpoppen en met de muziek (gamelan).

Gamelan muziek bestaat uit veel onderdelen. Een stel gamelan moet compleet zijn er mag geen onderdeel ontbreken, gezamenlijk vorm het een stel.

Een dalang is een bijzonder veelzijdige man. Hij zit in een soort kleermakershouding (sila) wel uren achter mekaar tot in de ochtenduren. Een hele nacht zitten met de benen over elkaar en met de rechter voet moet die nog een instrument hanteren de crecek een soort rammelaar (drie tot vier vierkante metalen platen op mekaar). Met de rechterhand een soort kleine houten knuppel die hij aan de binnen kant slaat aan de wand van een wayangpoppen kist die ook van hout is gemaakt. Een dalang moet handig de wayangpoppen laten bewegen en laten praten met elk zijn eigen stem, zingen en houd de muziek (gamelan) goed in de gaten.

Hier een paar goden en godinnen in de wayangpoppen wereld die voorkomen in de mitologie van het Hindu geloof in India:

1. Sang Hyang Adhama
2. Sang Hyang Sita
3. Sang Hyang Wenang
4. Sang Hyang Tunggal
5. Sang Hyang Manikmaya
6. Batara Brahm
7. Batara Guru
8. Batara Indra
9. Batara Kresna
10. Batara Wisnu
11. Batara Surya
12. Batara Chandra

Wayangpoppen figuren uit een verhaal in de Ramayana zijn o.a.:

1. Anggada
2. Anila
3. Garuda Jatayu
4. Hanoman
5. Indrajit
6. Kumbakarna
7. Laksmana
8. Prabu Somali
9. Rawana
10. Sita
11. Dewi Windradi
12. Subali
13. Sugriwa
14. Trijata

Wayangpoppen figuren uit een verhaal in de Mahabharata zijn o.a.:

1. Abimanyu
2. Antareja
3. Antasen
4. Arjuna
5. Baladewa
6. Bima
7. Burisrawa
8. Cakil
9. Gatutkaca
10. Kresna
11. Nakula
12. Parikesit
13. Sadewa
14. Srikandi

Wayangpoppen figuren die alleen maar grappen maken (lelucon) maar soms advieserend. Die figuren zijn de punakawan dat zijn de helpers of verzorgers van een pendawa een figuur van aanzien. Deze figuren die gekheid en grappen maken zijn in de wayang verhalen erg bekend vooral in Midden Java en Oost Java en dat zijn:

  1. Semar
  2. Gareng
  3. Petruk
  4. Agong

In West Java worden ze anders genoemd in de Wayang Golek:

  1. Semar
  2. Cepot / Astrajingga
  3. Dawala
  4. Gareng

Op Bali worden ze op z’n Balinees genoemd:

  1. Tualen
  2. Merdah
  3. Sangut
  4. Delem

De punakawan hebben vrienden, dat zijn:

  1. Togog
  2. Bilung
  3. Limbuk
  4. Cangik

Pendawa
Het woord pendawa (Sanskriet) die de kinderen van Pandu betekent, Pandu is één van de koningen van het koninkrijk Hastinapura in een verhaal in de Mahabarata.

Pendawa besraat uit vijf prinsen / heren. Drie van hen Yudistira, Bima en Arjuna zijn de zonen van Kunti en de andere twee Nakula en Sadewa zijn de zonen van Madri en de vader van alle vijf zonen is Pandu. Aangezien vader Pandu eigenlijk vanwege een vloek geen kinderen kan krijgen maar met behulp van een mantra (spreuk) toch nog kinderen kon krijgen door titisan (belichaming) van bepaalde goden die de vrouwen Kunti en Madri bevrucht hebben. De vader van Yudistira is belichaamt door Yamaraja, god van de dood.

  • De vader van Bima is belichaamt door Bayu, god van de wind.
  • De vader van Arjuna is belichaamt door Indra, god van de hemel / paradijs.
  • De vader van Nakula en Sadewa (ze zijn tweelingen) is belichaamt door Aswini, god van de sterren / genezing.

Voor alle duidelijkheid heeft vader Pandu met zijn eerste vrouw Kunti drie zonen dat zijn:

  1. Yudistira
  2. Bima
  3. Arjuna

En van zijn tweede vrouw twee zonen dat zijn:

  1. Nakula
  2. Sadewa

Panca Pendawa
We geven hier een korte beschrijving van de vijf gebroeders Pendawa (Panca Pendawa):

  • De oudste Yudistira belichaamt door de god Yamaraja en moeder Kunti. Is altijd met zijn hoofd bij, door zijn wijsheid, het nadenken, heeft geen vijanden, zijn hele leven nooit gelogen en vergeeft zijn vijanden gauw. Hij krijgt de bijnaam Dramasuta en krijg dan weer een andere naam Puntadewa.
  • De tweede zoon Bima van Kunti en Pandu. Bima (Sanskriet) en betekent huiveringswekkend (gruwelijk) belichaamt door de god Bayu en hij krijgt de bijnaam Bayusuta, hij is erg sterk, heeft lange armen, grote en hoog lijf, ondanks zijn gruwelijkheid en een huiveringswekkend gedrag heeft Bima een goed hart. Goed in het hanteren van de gada (knots / knuppel). Aangezien hij van veel en lekker eten houdt krijgt hij weer een bijnaam Werkudara ook omdat hij goed eten klaar kan maken (koken). In heel wat oorlogen weet hij zijn mannetje te staan en heeft een zoon Gatutkaca echt van een reuzen ras daarna nog twee zonen Antareja en Antasena. De panca Pendawa heeft in zijn laatste levens jaren een heilige missie volbracht naar de Himalaya berg. Bima is hier zelfs gestorven en krijgt de naam Brantasena.
  • De jongste van Kunti en Pandu is Arjuna en belichaamt door de god Indra en kreeg een uistraling / bersinar. In de oorlog is hij een meester in het hanteren van zijn pijl en boog en al gauw de grote ksatria (held) genoemd door Drona zijn grootmeester in de oorlogskunst tegelijkertijd ook de grootmeester van de vijf pendawa. Zijn dodelijke anakpanah (pijl) die altijd zijn doel treft heeft de naam Pasopati. Arjuna ging ook wel met al zijn broers de heilige missie proberen te volbrengen, maar helaas, voor hij zijn doel bereikte overleed Arjuna onder weg en krijg de naam Janaka.
  • Pandu en zijn vrouw Madri heeft nog tweeling zonen een daarvan is Nakula en is een broer van Sadewa alleen is deze iets kleiner gebouwd dan zijn broer Nakula. Ze zijn belichaamd door de god Aswini. Toen de beide ouders Madri en Pandu kwamen te overlijden werd Nakula en Sadewa verder opgevoed door Kunti de andere (eerste) vrouw van Pandu. De specialiteit van Nakula is het gebruiken van de pedang (zwaard) als oorlogswapen. Drupadi is een dochter van Prabu Drupada een koning van de koninkrijk Panchala vindt dat Nakula de knapste man van de hele wereld is en een goede zwaard dragende strijder (zwaardvechter). Hij werkt hard en staat altijd klaar voor zijn broers.

Ook ging hij proberen de heilige missie te volbrengen naar de Himalaya berg te gaan met zijn andere broers. Sadewa de andere tweeling broer, ouders Madri en Pandu belichaamt ook door de god Aswini. Ook toen zijn ouders kwamen te overlijden is hij en zijn andere tweeling broer opgevoed door Kunti. Sadewa is iemand die goed bij de tijd is, knap in de astronomie en staat altijd klaar voor de broers. Hij is even goed en wijs als Brihaspati (Brahmanaspati) een grootmeester der goden.

In een wedstrijd die de koning Drupada van koninkrijk Panchala houdt; wie met zijn pijl en boog in de roos van het aangegeven doel raak kan schieten krijgt als prijs de dochter Drupadi van koning Drupada en mag ze gaan trouwen met de winnaar. Arjuna deed met de wedstrijd mee en heeft met zijn geluk de wedstrijd gewonnen heeft door zijn pijl de Pasopati te gebruiken die altijd raak is. Bima een van de broers van Arjuna tegen zijn moeder Kunti: 'kijk moeder wat wij gewonnen hebben.' Kunti´s moeder van de vijf gebroeders zegt; 'gaan jullie de buit maar gelijk verdelen.' Daardoor gingen de vijf broers met Drupadi (Pancali) trouwen. Drupadi heeft geen moeite mee en ze trouwt dan met de vijf gebroeders panca Pendawa.

Om wayangpoppen in huis te hebben als decoratie(s) is wel mooi. Wat voor soort wayang dat zijn maak niet zoveeluit, wayang kulit of wayang golek. Als je een geschikte plek weet is het heel exotist, mooi om te zien, in het bijzonder de wayang golek van West Java, perfect goed getekend met de juiste kleuren en getekende gezichten zijn zo levensecht. Heel vaak als je naar zo’n wayangpop kijkt is het net of die wayangpop leeft. Wayangpoppen, de wayang golek van West Java zijn van hout gemaakt terwijl de wayang kulit van Midden Java en Oost Java zijn van buffel / runderen leerzijn gemaakt. Er zijn heel wat afmetingen van wayang kulit en wayang golek van klein tot groot.

Vergeet alleen niet dat sommige van die wayang kulit of wayang golek poppen religieus ingewijd zijn. Vooral wayangpoppen die heel oud zijn. Vaak weten we niet de herkomst van die oude wayangpoppen en ook niet de achtergronden die moeilijk te achterhalen zijn. Zeker is dat je een wayang kulit of een wayang golek met veel respect en eerbied moet behandelen en er niet onverschillig mee moet omgaan.

Diegenen die in huis wayangpoppen in huis heeft hangen moet zich ervan bewust zijn dat hij / zij goede of kwade geesten heeft uitgenodigd. Kwade geesten (demonen) die in die poppen huisden is geen goede zaak aangezien je huis ziekte of ellende gaat brengen. Soms dragen wayang kulit of wayang golek poppen rare en vreemde krachten met zich mee. Een paar wayangpoppen die in huis zijn en waar ze zich bevinden en geen ellendige dingen veroorzaken en in huis alles naar wens verloopt moet je zo’n paar niet uit elkaar halen. Ze behoren samen te zijn en ze zijn dan ook geen kwade geesten.

Je hebt bijvoorbeeld een wayang kulit of een wayang golek in huis en in huis krijg je altijd ruzie’s die je soms niet weet waarom of andere ongelukken, ziek of aangename dingen die zo maar gebeuren bijv. bezetenheid. Als deze dingen bijna dagelijks gebeuren moet je onherroepelijk aan de noodrem trekken en direct naar een persoon gaan die verstand heeft van dit soort zaken het is namelijk voor jou en je huisgenoten van belang, aarzel niet.

Nogmaals een wayang kulit of een wayang golek pop in huis te hebben is altijd leuk en mooi maar heeft wel zijn risico’s. Trouwens iedereen moet het zelf weten, denk alvorens goed na voordat je een wayang kulit of een wayang golek pop of een paar (twee wayangpoppen, meestal een mannelijke / vrouwelijke pop) in huis neemt. Een kleine aantekening, mocht je toch eventueel een wayang kulit of een wayang golek pop aanschaffen dan altijd nieuw waarom omdat het minder kans op ellende of onaangenaam heden krijgt. Nieuw betekent echt nieuw niet tweedehands of antieke. Wees gewaarschuwd.