Pencak Silat Perisai Diri Senam

De Keris

Door: J.E.van der Geugten

  • Pagina 1
  • Pagina 2
  • Pagina 3
  • Alles

De keris/kris is een stuk metaal die door een smid gevormd wordt tot een sierlijk voorwerp die door de Indonesiër in het algemeen in vroegere tijden gedragen werd.

Er zijn heel wat aanwijzingen dat de keris in bepaalde ontwikkelingsfasen niet alleen als een gewoon steekwapen gebruikt werd. De vorm en modellen zijn heel fascinerend gesmeed. Soms heel fijn van vorm met goud of zilveren versieringen. Het handvat soms van ivoor en met edelstenen versierd bijwijze van status en soms religieus.

Een "echte" keris met religieuze eigenschappen is meestal gekoppeld met de 'isi' (inhoud) ofwel de begeestering. Er zijn heel veel theorieën over, die van elkaar heel verschillend zijn. De keris is niet alleen religieus maar ook belichaamd door een goede of een kwade geest in de vorm van een hersenloze schim.

Door magische rituelen heeft de schepper -de empu- de kris zo gemaakt dat hij aan de betreffende keris een isi (inhoud) geeft. De isi is dan aangepast aan de drager van de keris. Deze keris kan geneutraliseerd worden, dus helemaal schoon gemaakt worden zonder isi/inhoud, dit kan alleen wanneer de drager komt te overlijden of door de betrokken empu (schepper), een persoon met een bovennatuurlijke kracht. Een keris kan door de eeuwen heen beïnvloedt worden door het karakter en de eigenschappen van de eigenaar/drager. Deze invloed kan dus goed of kwaad zijn. Door deze invloed ontstaat een goede of een kwade keris.

Het is met zekerheid gezegd en bevestigt dat de keris een erg religieus voorwerp is die niet alleen als steekwapen dient maar ook als een religieus voorwerp die als pusaka een erfstuk kan worden beschouwd. De voorouderverering speelde hierbij een zeer belangrijke rol, want de eigenaren die zijn er van overtuigd dat dit soort kerissen (pusaka's) iets of soms wel de voorouders vertegenwoordigden.

Kerissen die tot de pusaka behoren zijn voorwerpen waaraan de Indonesiërs een hoge geestelijke waarde hechten die overgaan van voorouders op de generaties erna.

Er zijn veel legendarische verhalen over de keris onder de Indonesische bevolking die van mond op mond gaan door de eeuwen heen. Eén ervan die tot op heden ten dage nog steeds verteld wordt door de mensen die bij het Bromo gebergte wonen, het verhaal (legende) heet Puteri Tatiban. Prinses Tatiban die in een klein dorp Winongan met haar echtgenoot woont. Prinses Tatiban heeft moeite om kinderen te krijgen. Ze gaat naar een beroemde dukun (geneesheer) Kyai Dadapputih in de buurt van haar dorp. Ze vraagt om hulp en die hulp krijgt ze. Ze moest zes jaar lang gaan mediteren. De prinses heeft wat bezwaren maar ze doet het toch. En een wonder gebeurt; de prinses krijgt, in totaal na wat jaren, 25 kinderen. Maar helaas om al die kinderen te voeden dat wordt voor de prinses ondraaglijk.

De prinses vraagt weer om hulp aan dezelfde dukun. Als voorwaarde moet de prinses één van haar kinderen opofferen aan de goden die onder aan de berg verblijven. En met veel pijn, verdriet en moeite gooide ze één van haar kinderen een jongen naar de krater van de berg. Maar de kleine jongen blijft ongedeerd, een wonder. Het kind is in een meer gevallen Banyu Biru - Blauw Water. Het kind is ontdekt door een empu Kiyai Supa. Hij wordt als eigen zoon opgevoed, groeide op als een persoon die de kunst van het smeden van een kris kent. Hij heeft een kris moeten smeden alleen met zijn vingers. Empu Kyai Supa heeft hem opgedragen aan Prins Winongan. Dit is dan het verhaal die zelf verteld is door de bevolking (mensen) van het Bromo-gebergte, Pasuruan (Oost Java).

Wassen

Een keris wordt gewassen na een bepaalde tijd, het verschilt van plaats. Traditioneel wordt de keris eerst schoongemaakt met warang (arsenicum). Daarna zijn de benodigdheden citroensap (puur) en wordt het lemmet ingesmeerd met slangen of schorpioenen gif. Wat ook belangrijk is zijn de drie soorten bloemen, dat zijn de melati, de roos en de kantil (groeit alleen in tropische landen). Al deze ingrediënten worden helemaal uitgesmeerd over het lemmet van de keris, maar eerst wordt de keris in warme kokosolie met zwavel (belerang) geweekt. Deze methode / manier is gangbaar om een keris te wassen, maar in heel wat streken van Indonesië wordt het ook heel anders gedaan.

Bijvoorbeeld in de streek Banjarnegara wordt het met o.a. citroensap (puur), zout, warangan (arsenicum), bloed van een zwarte kip en gif gedaan. Tijdens het insmeren moet de kris boven een vuurtje met wierook (menyan) gelegd worden. Het insmeren moet dan zeven keer gedaan worden.

In Bangkalan (eiland Madura) wordt het lemmet van de kris eerst geweekt in schoon water met belerang (zwavel) zeven tot acht dagen. Daarna wordt het schoongemaakt met gedroogde rijst en weer in schoon water gedrenkt drie tot vier dagen lang. En als laatste geroosterd met houtskool en wierook (menyan).

Het wordt vaak gezegd en vertelt als je een goede keris in huis hebt (een erfstuk) kan dat heel goed zijn, omdat die bescherming geeft tegen ziekte en onheil. Waarom? Want in die keris (erfstuk) woont een goede geest. Een kwade keris brengt onheil, ziektes en verderf. In deze keris woont een kwade geest.

Waarschuwing, raak nooit het lemmet van een keris met blote handen of vingers aan, want ze zijn soms erg giftig. In het bijzonder, als je vingers of hand verwondt raakt ga dan direct naar een dichtbijzijnde arts. Een gewone keris geen echte keris die als sier aan de muur hangt kan je overal kopen in Indonesië, soms gewoon op de markt waar ze allerlei kunstwerken verkopen.

Ook met dit soort kerissen moet je voorzichtig zijn, want ze zijn erg puntig en scherp. Een keris is echt Indonesisch en het symboliseert de nationale trots, gezag en leiderschap. In iedere streek van Indonesië heeft de keris zijn eigen vorm van lemmet, hier de verschillende benamingen; Keris (Algemeen Java), Mandau (Borneo / Kalimantan), Badik (Celebes / Sulawesi), Rencong (Sumatera), Clurit (Eiland Madura), Pedang Jenawi (Riau), Parang Salawaku (De Molukken), Pisau Belati (West Papua / Irian Jaya). Al deze steekwapens zijn verschillend maar toch vormen zij de nationale eenheid - Kesatuan Budaya Indonesia -. Al deze voorwerpen worden als wapens, tijdens het koloniale bewind door heel wat grote nationale strijders, gebruikt om ten strijde te trekken tegen het kolonialisme en het zo te verdrijven. Deze strijders zijn de nationale helden van Indonesië, om er een paar te noemen: Imam Bonjol, Untung Surapati, Hasanudin, Pengeran Dipanegara en vele anderen. Zelfs de eerste president van Indonesië bung Karno - Sukarno - de grote leider van het Indonesische volk heeft een keris bij zich. Overal waar hij zich bevindt / vertoont heeft hij altijd een keris in zijn linkerhand. De betreffende keris die hij altijd bij zich heeft is een pusaka en helemaal bewerkt met goud en hij heeft zijn hele leven beschermd, want die keris heeft een soort kracht (jimat) die alleen tot hem behoort.

Zelfs de beroemde kerissen van Ken Arok en Ken Dedes heeft bung Karno in zijn bezit als collectie. Wie maar ook, deze beroemde kerissen willen bezitten (bemachtigen), vinden of zien dan weet alleen Sukarno (wijlen) waar ze bewaart zijn.

Een keris kan gewoon recht en puntig zijn, maar er zijn er ook die kronkelig zijn als een slang, dit heet dan dapur (Javaanse Taal) oftewel bentuk (Indonesische Taal). Nederderlands vrij vertaald, vorm.

In het algemeen heeft de keris twee vormen van het lemmet (wilah / Javaans);

  1. Dapur bener (recht, puntig en speervormig)
  2. Dapur luk (kronkelig)
    Heel belangrijk om te weten van een kronkelige keris, deze kunnen twee kronkelig tot tien kronkelig zijn of zelfs meer.

Pamor

Weer een stapje verder over de keris. Wat is eigenlijk pamor? Pamor ofwel beschildering die op/in het lemmet in het ijzer gesmeed wordt, zijn abstracte figuren. Die figuren zijn erg mooi en kunstig verwerkt. Dit is eigenlijk een apart kunstwerk van de empu die de keris heeft gemaakt. Door deze beschilderingen (pamor) van figuren kan een kenner de herkomst van een keris weten. Een pamor is dus beschilderingen van figuren helemaal ingewerkt in het metaal van de lemmet van de keris. De smid - de empu- weet heel goed hoe hij met de metalen om moet gaan. Voordat de eerste oorlog (1914) uitbreekt zijn al heel wat artikelen over de keris geschreven o.a. door J.F. Dingemans in zijn artikel 'Pamor smeedkunst' in een dagblad Surabaiaasch Handelsblad in Juli 1904. Daarna gevolgd door C. den Hamer 1906 (Surabaya) met zijn artikel 'De Vordering der Pamor smeedkunst'. En nog heel ver voor deze twee heren heeft Sir Thomas Raffles 1817 in zijn boek 'The History of Java' geschreven. Hij is toen Luitenant Gouverneur in het voormalige Nederlandsch Indië (nu Republiek Indonesia) in de periode 1811 - 1816.

Pendok

Een keris, zoals bij bijna alle steekwapens, is voorzien van een schede meestal zijn ze van hout. Om deze houten schede te beschermen tegen beschadigingen wordt er een beschermlaag gemaakt van metaal -een pendok- een omhulsel, dus een tweede schede. Deze omhulsels zijn van gewoon metaal, koper, zilver of van goud, de eigenaar een zeer rijke personen bijv. van een koning.

De Pendok (omhulsels) zijn onderverdeeld in drie soorten:

  1. Pendok Bunton (pendok buntu).
    Een omhulsel als een koker en helemaal dicht.
  2. Pendok Blewah (pendok selorok).
    Deze omhulsel is van voren open in de vorm van een U en zit gewoon los.
  3. Pendok Topeng (topeng).
    Dit soort omhulsel dekt alleen een deel van de schede van de keris en kan ten alle tijde afgehaald worden. Pendok is dan eigenlijk een tweede laag schede. En het metaal wordt versierd/verwerkt met allerlei batikmotieven. Deze motieven zijn figuren en hebben namen.

Wat de keris betreft zou ik maar zeggen, tot hier en niet verder, want het wordt misschien een saai onderwerp. Er zijn nog zo veel dingen over de keris te schrijven. Ter verduidelijking heb ik wat afbeeldingen van de keris die je in grote lijnen moet weten. Schrijven over de keris is eigenlijk heel interessant en erg leerzaam, tenminste voor diegene die over de keris iets meer willen weten. Ik hoop van harte dat dit schrijven een leuke en mooie aanvulling is.

Keris & schede
A.Dapur luk / Wilah luk
B. Dapur bener / Wilah bener
A - Semen jelengut
B - Garuda
C - Ssemen wilaya
D - Semen tritis
E - Wilaya serimpit
F - Kuma irawan
G - Taman